النجمة المضيئة
12-07-2009, 12:07 PM
پێناسی علمانیهت (( دائیرهی مهعافی بهریتانی ))
پێناسی علمانیهت (( دائیرهی مهعافی بهریتانی لهپێناسهی ووشهی علمانیهتدا
( سیكۆلارزم Secularism )
دهڵێ: ( هی حركه اجتماعیه تهدف الی صرف الناس عن الاهتمام بالآخره الی الاهتمام بالحياة الدنیا وحدها 000) 0
واته : بریتیه لهو جووڵه كۆمهڵایهتییهی كهمهبهستی سهرهكی بریتیه لهدور خستنهوه و پچڕاندنی لهبایهخ دانیان بهڕۆژی دواییو مهشغوڵ كردنیان تهنها بهژیانی دنیا )) 0000 0 یان (( اللادینیه او الدنیویه , وهی دعوه الی إقامه الحياة علی غیر الدین ))
واته :مهبهست لهعلمانیهت بریی یه لهبێ دینی و دنیا پهرستی , ههروهها علمانیهت بریتیه لهوبانگهوتزهی كهههول دهدات بۆ دامهزراندن و پێكهێنانی ژیانی ئینسانهكان لهسهر بناغهی بێدێنی 0
یان (( وهی دعوه الی الدین بعیدا عن المناهج الحیاه وتنڤیمها , وفصل الدین عن السیاسه والحكم )) 0
واته ((بریتیه لهو بانگهوازهی كهههوڵ دهدات بۆ مهبهستی دور خستنهوهی دین لهبهرنامهی ژیانی مرۆڤ و دورخستنهوهو جیاكردنهوهی دین لهسیاسهتی ووڵات وحوكم ڕانی )) 0
پرسسیار : ئایا ووشهی علمانیهت لهچیهوه هاتووه ؟!
وهڵام : بێ گومان ووشهی علمانیهت ووشهیهكی تهرجهمهكراوه بۆ سهر زمانی عهرهبی و لهووشهی ((Secularism)) ی ئهوروپی وهرگیراوه ) 0ههندێك ناحاڵی واله ووشهی ( علمانیهت ) تی گهیهنراوه كه (علمانیهت ) واته ( زانست و علم و بهرهو پێش چوونی زانیاری ) بهڵام لهڕاستیدا وانیه بهڵكو ئهم جۆره تێ گهیشتنه بۆ مهبهستی گومرَاكدن و چاوبهست كردنی خهڵكی بڵاوكرایهوه تاخهڵكی لهحهقیقهتی ئهم ڕێچكه بێدینه تێنهگهن و بیكهنه بهرنامهی ژیانی خۆیان , كهواته دوور لهژیرو زانستی لهسهردهمی قهشهو پیاوانی كهنیسهدا بهناوی دینهوه بڵاوبویهوه 0
لهم كاتهدا خهڵكی ئهوروپا بهگشتی و ووڵاتی فهرهنسا بهتایبهتی ههڵسا بهبهرقاكردنی شۆڕشێك لهساڵی (1789) كهبه ( شۆڕشی فهرهنی بهناوبانگهو یهكهم نوێی بۆ ووڵات دامهزراندن و بهناوی گهلهوه فهرمان رهوای خهڵكیفهرهنسای كرد ) 0 ئهمیش رێ خۆش كهرێكی گهورهبوو بۆ هاتنه مهیدانی سهرجهم رێچگه بێدین و ئیلحادیهكانی وهك
( ماركسیهت لهئهڵمان و رۆس و بڵاوبونهوهی بیردۆزی داروین و فرۆید ) لهووڵاتهكانی تری ئهورووپادا , كهسهرهكی ترین هۆكار بۆ ناشرینبوونی دین و نهمانی متمانه بهسهر جهم دینه ئاسمانیهكان بریتی بوو لهو كاره دزێوو نامرۆڤانهی كهپیاوانی كهنیسه بهناوی دینهوه ئهنجامیان دهدا لهئهوروپادا 0
بهڵی علمانیهت بیانوی واقعی ههبهه بۆ مهبهستی دهركهوتنی لهووڵاتانی ئهوروپا لهبهرئهم خاڵانهی خوارهوه :
1- مهسیحیهت رازی بوو بهجیاكردنهوهی دین لهدهوڵهت چونكه ههندێ لهیاسا بڕیار لهسهردراوهكانی ئینجیلی دهست كاری كراو باس كراو لهم خاڵه دهكات و بهشێوهیهكی ئاشكرا دهڵێ (( اعط ما لقیصر لقیصر , وما لله لله )) 0
ما لقیصر لقیصر : واته بهخشینی دهسهڵات و فهرمان رهوای و سیاست بهدهسهڵت دارانی ووڵات ( جاههركهسێكه ) ههروهها مل كهچ كردن بۆی لهههموو سهردهم و كاتێكدا 0
ما لله لله : واته بهخشینی دهستهڵات و مل كهچ كردن بهقهشهی كهنیسهو رازی بوون بهههموو بڕیارهكانیان 0 بهڕاستی ئهم دهقهی كهلهئینجیلدا گهورهترین بهڵگهو هاتهدهره بۆ جیاكردنهوهی دین لهدهوڵهت لهئهوروپادا چونكه دینی مهسیحیهت خۆی بانگهشهی بۆ ئهم جیابونهوهیه دهكردوو هاندهری سهرهكی بوو بۆ دوركهوتنهوهی دین لهدهوڵهت و سیاسهت فهرمان رهوای و بهخشینی بهعلمانیهكان 0
2- مهسیحیهت خاوهنی ئهو بهرنامه فراوانه نیه كهههموو لایهنهكانی ژیانی ئینسانی گرتبێتهوه , بێگومان گهر كهمێك شارهزایی مان ههبێت دهربارهی دینی دهست كاری كراوی مهسیحیهت ئهوه لهو راستیه تێدهگهین كهیهكیكێ تر لهو هۆكارانهی كهیارمهتی دهرێكی گهورهی هاتنه مهیدانی علمانیهت بوو لهووێتانی رۆژئاوادا كهیارمهتی دهرێكی هاتنه مهیدانی علمانیهت بوو لهووڵاتانی رۆژئاوادا بریتی بوو لهوهی كهمسیحیهت لهو سهردهمهدا تهنها له چوارچێوهی كهنیسهدا كاری دهكردوو سهرجهم لایهنهكانی تری ژیانی ئهوروپی بهردابوو ههر لهكێشه سیاسی و ئابوری و كۆمهڵایهتی و سهربازی و دهرهكه و ناوهكیهكان لهراستیدا مهسیحیهت لهو سهردهمهدا تهنها خۆی لهبواری رۆحانیهت و ژیانی گۆشهگیریدا دهبینی و بهرنامهیهكی وابهرفراوانی پێنهبوو بۆ چارهسهری كێشهكانی كۆمهڵگای رۆژئاوایی و توانای وهڵام دانهوهی سهرجهم پرسیارهكانی خهڵكی نهبوون , لهم كاتهدا بۆشایو كهلهبهرێكی زۆر گهوره كهوته ژیانی خهڵكی رۆژئاواوهو بۆماوهیهك ئهو بۆشاییهی كهپیاوانی كهنیسه بۆ خهڵكیان دروست كردبوو هاتنه مهیدانی عهمهلی و سهرساحهی ژیانی خهڵكی , ههر بۆیه خهڵكی بهو شێوهیه باوهشی بۆكردنهوهو ئامادهبوون لهپیِناو پارستنی ئهو قهواره علمانیهدا خۆیان بهخت بكهن و قوربانی بدهن بهمهرجێ پیاوانی كهنیسهو قهشه مهسیحیهكان فهرمان رهوایان نهبن !!
بهڵام ئیسلام لهم خاڵهشدا دووره لهوهی كهبهرنامهیهكی بهرفراوان و شاملی پێ نهبێت بۆ خهڵكی , بهراستی كاتێ ئهم حهقیقهتهمان بۆ دهردهكهوێت كهلهسهرجهم یاسا قورئانی و فهرمودهكانی پێغهمبهر( صلی الله علیهوسلم )تێبگهین 0
قورئان وهك بهرنامهیهكی بهرفراوان و كامڵ دهفهرموێت :
( ۆڵقَدْ صَرَّفْنَا فِی هَژَا الْقُرْێنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَپَلٍ ۆكَانَ الْأِنْسَانُ أَكْپَرَ شَیْوٍ جَدَلاً) (الكهف:54) بهشێوهیهكی گشتی علمانیهت بریتیه لهو رێچكه بێدینهی كه كاردكات بۆمهبهستی دورخستنهوهو جیاكردنهوهی دینبهگشتی و ئیسلام بهتایبهتی لهچیانی ئینسان و سیاسهست و دهوڵهت داریو ههڵبژاردنی ژیانی دنیا لهسهر بناغهی بێدینیو عهشوایی , ههروهها وهك وتمان علمانیهت هێچ پهیوهندی به (علم) هوه نیهو تهنها هۆكاریش بۆ تێگهیاندنی خهڵكی لهم زاراوهیه بهووشهی (علم) گومڕاكردن و چاوبهست كردنیانه 0
سهرهتای سهرههڵدانی علمانیهت لهووڵاتانی رۆژئاوادا
بێگومان سهرهتای سهرههڵدانی بیرۆكهی علمانیهت دهگهڕێتهوه بۆ ساڵهكانی (1789) ی زاینی كهشۆڕشی فهرهنسای تێداڕویداو یهكهم شوێنیش كهئهم بیرۆكهیهی تێدابڵاوبویهوه ( ئهوروپابوو) پاشان بهووڵاتانی تری جیهاندا بڵاویهوه 0
هۆكاری سهرههڵدانی علمانیهت لهووڵاتانی رۆژئاوادا
هۆكاری سهر ههڵدانی علمانیهت لهووڵاتانی ئهوروپادا دهگهڕێتهوه بۆ چهند هۆكارێكی ( دینی و دهرونی و مێژووی و واقعی كهپهیوهست بوو بهووڵاتانی رشۆژئاوای ئهو سهردهمهوه , كهگهورترین هۆكاریان برینیبوو لههۆكاره دینیهكه ئهویش بههۆی خراپ رهفتاركردنی پیاوانی كهنیسه كهخۆیان بهشوێن كهوتهی عیسا پێغهمبهر دهزانی ( علیه السلام ) لهگهڵ خهڵكی ئهوروپادا كهغهدرو كاری فێڵ بازیان لهگهڵ خهڵكی ئهوكاتدا ئهنجام دهداو ههر جوڵهیهكی زانستی لهسهردهمی قهشهكانی ئهوروپادا سهری ههڵبدایا ئهوه دهست بهجێ سهركوتیان دهكردهوهو دژی دهوهستان , ههربۆیه پیاوانی بهناو دین و چاكه خوازی كهنیسهبوونه ستهم كارو چهوسێنهرهوهی ههژاران و پاڵپشت بۆ دهستهڵات داروو سهرمایهدارهكانی ئهو سهردهمه , ههروهها كارگهیشته ئهوهی كهپیاوانی كهنیسه بهههشت و دۆزهخیان بهخهڵك دهفرۆشت و سهدان و ههزاران بیروباوهڕی نادروست و خهرافی
بهڵام بهپێچهوانهوه ئیسلام لهسهرجهم دهقه شهرعی و بڕیارهكانیدا زۆر بهتوندی دژی ئهم بڕیارهیه كهدین لهدهوڵهت جیابكرێتهوهو خهڵكی مل كهچی ههموو فهرمان رهوایهك ببێت و تهنها له قاڵبی تاكه كهسیدا بمێنێتهوه قهرئان دهفهرموێت (إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّه)(اڵانعام: من اڵایه57) واته : كاری بهڕێوهبردن و فهرمان رهوای تهنها بۆ پهروهردگاره , بهم شێوهیه :
أ- بهرێوهبردنی زهویو دابین كردنی رسق و ئاوو ههواو پێداویستیهكان بۆ مرۆڤ و ههروهها بهریێوهبردنی بونهوهرو جیاوازی ئاوههواو وهرزهكانی ساڵ و شهوڕۆژوو سهرجهم دیاردهكانی تری بونهوهر تهنها دهستهڵاتی پهروهردگاره و كهس تیێدا بهشدارنیه 0
ب - بهڕیوهبردنی ژیانی خهڵكیش لهڕوی بهرنامه دانانهوه تهنها كاری پهروهردگارهو نابێت كهس بهشداربێت 0
ههروهها دهفهرمێت : ( ۆمَنْ ڵمْ ێحْكُمْ بِمَا أَنْزَڵ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ)(المائده: من اڵایه44) 0
واته : ههركهسێ لهكاتی دهستهلاچت دارێتیدا كاری بهوه نهكرد كهخوای گهوره دای بهزاندوه كه قورئانه , ئهوه بێباوهڕه 0
یان پێغهمبهر دهفهرموێت (( لا طاعه لمخلوق فی معصیه الخالق )) 0
واته : بهنه نابێت گوێ ڕایهڵی بۆ بهندهیهكی تر بكات لهكاتێكدا كهفهرمانی كاریێكی پێدهكات كهسهرپێچی خوایگهورهی تێدابێت 0
ههروهها ئێمهی موسڵمان خاوهنی عهقیدهیهكین كهبوارمان نادات و رازی نیه بهوهی كهگوێ رایهڵی تهنها فهرمانێك بكهین كهدژی یاساكانی ئیسلام بێت , وهههركهسێكیش رازی بوو بهحوكمی غهیری خوا ئهوه لهپێوهری ئیسلامیدا به ( بێباوهڕو ستهم كارو فاسق ) لهقهڵهم دهدرێت 0
واته : ههموو ئهو شتانهی كهئینسان كاری تێی دهكهوێت لهژیاندا لهقورئاندا باسمان كردووه , بهڵام ئینسان لهزۆربهی كارهكاندا موجادهله دهكات , یان دهفهرموێت :
( ۆنَزَّلْنَا عَڵیْكَ الْكِتَابَ تِبْێاناً لِكُلِّ شَیْء ۆهُدیً ۆرَحْمَهً ۆبُشْرَی لِلْمُسْلِمِینَ)(النحل: من اڵایه89)0
واته: ئهی محمد ( صلی الله علیه وسلم ) كتبێبێكمان بۆ ناردویته خوارهوه , كهقورئانه , لهبارهی ئهمرو شتێكهوه رۆن كردنهوهی خۆی دهربرَیووه ههروهها ئهم ههڵگری سیفهتی رێ نهوێی كردن رهحمهت و مژدهی تێدایه بۆ موسڵمانان 0
بهڵی راستیهكی ئهوسیسته كهقورئان ههموو لایهنهكانی ژیانی ئینسانی تێدا یاس كرابێت و تهنها لایهنێكی ئینسانی بیركردبێت , ئهویش بههۆی ئهوهی ئیسلام دواخهڵاتی ئاسمانی پهروهردگاره لهدوای ئیسلام نیگای خوایو پێغهمبهر رهوانه ناكرێت , كهواته دهبێت قورئان سهرجهم لایهنهكانی ژیانی ئینسانی تێدابێت تهنها لایهنێك نهمابێت كهباسی نهكردبێت , عیسی (علیه السلام ) خوای گهوره ناردی بۆ گهلی بهنی ئیسرائیل و دواپیغهمبهری ئهو گهلهبوو لهدوای موسا (علیه السلام ) ههروهها پهرتوكێكی شی بهناوی ( ئینجیلهوه ) پێبهخشرا بهڵام ئینجیل تهنها پهیوهست بوو بهو گهلهوه لهههمان كاتیشدا تهواوكهری شهریعهتی موسا بوو(علیه السلام ) جێگهی خۆیهتی كه ئینجیل ههموو لایهنهكانی ژیانی ئینسانی باس نهكردبێ چونكه بۆ گهلێكی تایبهت و كاتێكی تایبهت هات , بهڵام ئیسلام بهپێچهوانهوه بۆ سهرجهم ئادهمیزادهكانه تاڕۆژی دوایی : (إِنْ هُۆ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَاڵمِینَ)(یوسف: من اڵایه104)0
پێناسی علمانیهت (( دائیرهی مهعافی بهریتانی لهپێناسهی ووشهی علمانیهتدا
( سیكۆلارزم Secularism )
دهڵێ: ( هی حركه اجتماعیه تهدف الی صرف الناس عن الاهتمام بالآخره الی الاهتمام بالحياة الدنیا وحدها 000) 0
واته : بریتیه لهو جووڵه كۆمهڵایهتییهی كهمهبهستی سهرهكی بریتیه لهدور خستنهوه و پچڕاندنی لهبایهخ دانیان بهڕۆژی دواییو مهشغوڵ كردنیان تهنها بهژیانی دنیا )) 0000 0 یان (( اللادینیه او الدنیویه , وهی دعوه الی إقامه الحياة علی غیر الدین ))
واته :مهبهست لهعلمانیهت بریی یه لهبێ دینی و دنیا پهرستی , ههروهها علمانیهت بریتیه لهوبانگهوتزهی كهههول دهدات بۆ دامهزراندن و پێكهێنانی ژیانی ئینسانهكان لهسهر بناغهی بێدێنی 0
یان (( وهی دعوه الی الدین بعیدا عن المناهج الحیاه وتنڤیمها , وفصل الدین عن السیاسه والحكم )) 0
واته ((بریتیه لهو بانگهوازهی كهههوڵ دهدات بۆ مهبهستی دور خستنهوهی دین لهبهرنامهی ژیانی مرۆڤ و دورخستنهوهو جیاكردنهوهی دین لهسیاسهتی ووڵات وحوكم ڕانی )) 0
پرسسیار : ئایا ووشهی علمانیهت لهچیهوه هاتووه ؟!
وهڵام : بێ گومان ووشهی علمانیهت ووشهیهكی تهرجهمهكراوه بۆ سهر زمانی عهرهبی و لهووشهی ((Secularism)) ی ئهوروپی وهرگیراوه ) 0ههندێك ناحاڵی واله ووشهی ( علمانیهت ) تی گهیهنراوه كه (علمانیهت ) واته ( زانست و علم و بهرهو پێش چوونی زانیاری ) بهڵام لهڕاستیدا وانیه بهڵكو ئهم جۆره تێ گهیشتنه بۆ مهبهستی گومرَاكدن و چاوبهست كردنی خهڵكی بڵاوكرایهوه تاخهڵكی لهحهقیقهتی ئهم ڕێچكه بێدینه تێنهگهن و بیكهنه بهرنامهی ژیانی خۆیان , كهواته دوور لهژیرو زانستی لهسهردهمی قهشهو پیاوانی كهنیسهدا بهناوی دینهوه بڵاوبویهوه 0
لهم كاتهدا خهڵكی ئهوروپا بهگشتی و ووڵاتی فهرهنسا بهتایبهتی ههڵسا بهبهرقاكردنی شۆڕشێك لهساڵی (1789) كهبه ( شۆڕشی فهرهنی بهناوبانگهو یهكهم نوێی بۆ ووڵات دامهزراندن و بهناوی گهلهوه فهرمان رهوای خهڵكیفهرهنسای كرد ) 0 ئهمیش رێ خۆش كهرێكی گهورهبوو بۆ هاتنه مهیدانی سهرجهم رێچگه بێدین و ئیلحادیهكانی وهك
( ماركسیهت لهئهڵمان و رۆس و بڵاوبونهوهی بیردۆزی داروین و فرۆید ) لهووڵاتهكانی تری ئهورووپادا , كهسهرهكی ترین هۆكار بۆ ناشرینبوونی دین و نهمانی متمانه بهسهر جهم دینه ئاسمانیهكان بریتی بوو لهو كاره دزێوو نامرۆڤانهی كهپیاوانی كهنیسه بهناوی دینهوه ئهنجامیان دهدا لهئهوروپادا 0
بهڵی علمانیهت بیانوی واقعی ههبهه بۆ مهبهستی دهركهوتنی لهووڵاتانی ئهوروپا لهبهرئهم خاڵانهی خوارهوه :
1- مهسیحیهت رازی بوو بهجیاكردنهوهی دین لهدهوڵهت چونكه ههندێ لهیاسا بڕیار لهسهردراوهكانی ئینجیلی دهست كاری كراو باس كراو لهم خاڵه دهكات و بهشێوهیهكی ئاشكرا دهڵێ (( اعط ما لقیصر لقیصر , وما لله لله )) 0
ما لقیصر لقیصر : واته بهخشینی دهسهڵات و فهرمان رهوای و سیاست بهدهسهڵت دارانی ووڵات ( جاههركهسێكه ) ههروهها مل كهچ كردن بۆی لهههموو سهردهم و كاتێكدا 0
ما لله لله : واته بهخشینی دهستهڵات و مل كهچ كردن بهقهشهی كهنیسهو رازی بوون بهههموو بڕیارهكانیان 0 بهڕاستی ئهم دهقهی كهلهئینجیلدا گهورهترین بهڵگهو هاتهدهره بۆ جیاكردنهوهی دین لهدهوڵهت لهئهوروپادا چونكه دینی مهسیحیهت خۆی بانگهشهی بۆ ئهم جیابونهوهیه دهكردوو هاندهری سهرهكی بوو بۆ دوركهوتنهوهی دین لهدهوڵهت و سیاسهت فهرمان رهوای و بهخشینی بهعلمانیهكان 0
2- مهسیحیهت خاوهنی ئهو بهرنامه فراوانه نیه كهههموو لایهنهكانی ژیانی ئینسانی گرتبێتهوه , بێگومان گهر كهمێك شارهزایی مان ههبێت دهربارهی دینی دهست كاری كراوی مهسیحیهت ئهوه لهو راستیه تێدهگهین كهیهكیكێ تر لهو هۆكارانهی كهیارمهتی دهرێكی گهورهی هاتنه مهیدانی علمانیهت بوو لهووێتانی رۆژئاوادا كهیارمهتی دهرێكی هاتنه مهیدانی علمانیهت بوو لهووڵاتانی رۆژئاوادا بریتی بوو لهوهی كهمسیحیهت لهو سهردهمهدا تهنها له چوارچێوهی كهنیسهدا كاری دهكردوو سهرجهم لایهنهكانی تری ژیانی ئهوروپی بهردابوو ههر لهكێشه سیاسی و ئابوری و كۆمهڵایهتی و سهربازی و دهرهكه و ناوهكیهكان لهراستیدا مهسیحیهت لهو سهردهمهدا تهنها خۆی لهبواری رۆحانیهت و ژیانی گۆشهگیریدا دهبینی و بهرنامهیهكی وابهرفراوانی پێنهبوو بۆ چارهسهری كێشهكانی كۆمهڵگای رۆژئاوایی و توانای وهڵام دانهوهی سهرجهم پرسیارهكانی خهڵكی نهبوون , لهم كاتهدا بۆشایو كهلهبهرێكی زۆر گهوره كهوته ژیانی خهڵكی رۆژئاواوهو بۆماوهیهك ئهو بۆشاییهی كهپیاوانی كهنیسه بۆ خهڵكیان دروست كردبوو هاتنه مهیدانی عهمهلی و سهرساحهی ژیانی خهڵكی , ههر بۆیه خهڵكی بهو شێوهیه باوهشی بۆكردنهوهو ئامادهبوون لهپیِناو پارستنی ئهو قهواره علمانیهدا خۆیان بهخت بكهن و قوربانی بدهن بهمهرجێ پیاوانی كهنیسهو قهشه مهسیحیهكان فهرمان رهوایان نهبن !!
بهڵام ئیسلام لهم خاڵهشدا دووره لهوهی كهبهرنامهیهكی بهرفراوان و شاملی پێ نهبێت بۆ خهڵكی , بهراستی كاتێ ئهم حهقیقهتهمان بۆ دهردهكهوێت كهلهسهرجهم یاسا قورئانی و فهرمودهكانی پێغهمبهر( صلی الله علیهوسلم )تێبگهین 0
قورئان وهك بهرنامهیهكی بهرفراوان و كامڵ دهفهرموێت :
( ۆڵقَدْ صَرَّفْنَا فِی هَژَا الْقُرْێنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَپَلٍ ۆكَانَ الْأِنْسَانُ أَكْپَرَ شَیْوٍ جَدَلاً) (الكهف:54) بهشێوهیهكی گشتی علمانیهت بریتیه لهو رێچكه بێدینهی كه كاردكات بۆمهبهستی دورخستنهوهو جیاكردنهوهی دینبهگشتی و ئیسلام بهتایبهتی لهچیانی ئینسان و سیاسهست و دهوڵهت داریو ههڵبژاردنی ژیانی دنیا لهسهر بناغهی بێدینیو عهشوایی , ههروهها وهك وتمان علمانیهت هێچ پهیوهندی به (علم) هوه نیهو تهنها هۆكاریش بۆ تێگهیاندنی خهڵكی لهم زاراوهیه بهووشهی (علم) گومڕاكردن و چاوبهست كردنیانه 0
سهرهتای سهرههڵدانی علمانیهت لهووڵاتانی رۆژئاوادا
بێگومان سهرهتای سهرههڵدانی بیرۆكهی علمانیهت دهگهڕێتهوه بۆ ساڵهكانی (1789) ی زاینی كهشۆڕشی فهرهنسای تێداڕویداو یهكهم شوێنیش كهئهم بیرۆكهیهی تێدابڵاوبویهوه ( ئهوروپابوو) پاشان بهووڵاتانی تری جیهاندا بڵاویهوه 0
هۆكاری سهرههڵدانی علمانیهت لهووڵاتانی رۆژئاوادا
هۆكاری سهر ههڵدانی علمانیهت لهووڵاتانی ئهوروپادا دهگهڕێتهوه بۆ چهند هۆكارێكی ( دینی و دهرونی و مێژووی و واقعی كهپهیوهست بوو بهووڵاتانی رشۆژئاوای ئهو سهردهمهوه , كهگهورترین هۆكاریان برینیبوو لههۆكاره دینیهكه ئهویش بههۆی خراپ رهفتاركردنی پیاوانی كهنیسه كهخۆیان بهشوێن كهوتهی عیسا پێغهمبهر دهزانی ( علیه السلام ) لهگهڵ خهڵكی ئهوروپادا كهغهدرو كاری فێڵ بازیان لهگهڵ خهڵكی ئهوكاتدا ئهنجام دهداو ههر جوڵهیهكی زانستی لهسهردهمی قهشهكانی ئهوروپادا سهری ههڵبدایا ئهوه دهست بهجێ سهركوتیان دهكردهوهو دژی دهوهستان , ههربۆیه پیاوانی بهناو دین و چاكه خوازی كهنیسهبوونه ستهم كارو چهوسێنهرهوهی ههژاران و پاڵپشت بۆ دهستهڵات داروو سهرمایهدارهكانی ئهو سهردهمه , ههروهها كارگهیشته ئهوهی كهپیاوانی كهنیسه بهههشت و دۆزهخیان بهخهڵك دهفرۆشت و سهدان و ههزاران بیروباوهڕی نادروست و خهرافی
بهڵام بهپێچهوانهوه ئیسلام لهسهرجهم دهقه شهرعی و بڕیارهكانیدا زۆر بهتوندی دژی ئهم بڕیارهیه كهدین لهدهوڵهت جیابكرێتهوهو خهڵكی مل كهچی ههموو فهرمان رهوایهك ببێت و تهنها له قاڵبی تاكه كهسیدا بمێنێتهوه قهرئان دهفهرموێت (إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّه)(اڵانعام: من اڵایه57) واته : كاری بهڕێوهبردن و فهرمان رهوای تهنها بۆ پهروهردگاره , بهم شێوهیه :
أ- بهرێوهبردنی زهویو دابین كردنی رسق و ئاوو ههواو پێداویستیهكان بۆ مرۆڤ و ههروهها بهریێوهبردنی بونهوهرو جیاوازی ئاوههواو وهرزهكانی ساڵ و شهوڕۆژوو سهرجهم دیاردهكانی تری بونهوهر تهنها دهستهڵاتی پهروهردگاره و كهس تیێدا بهشدارنیه 0
ب - بهڕیوهبردنی ژیانی خهڵكیش لهڕوی بهرنامه دانانهوه تهنها كاری پهروهردگارهو نابێت كهس بهشداربێت 0
ههروهها دهفهرمێت : ( ۆمَنْ ڵمْ ێحْكُمْ بِمَا أَنْزَڵ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ)(المائده: من اڵایه44) 0
واته : ههركهسێ لهكاتی دهستهلاچت دارێتیدا كاری بهوه نهكرد كهخوای گهوره دای بهزاندوه كه قورئانه , ئهوه بێباوهڕه 0
یان پێغهمبهر دهفهرموێت (( لا طاعه لمخلوق فی معصیه الخالق )) 0
واته : بهنه نابێت گوێ ڕایهڵی بۆ بهندهیهكی تر بكات لهكاتێكدا كهفهرمانی كاریێكی پێدهكات كهسهرپێچی خوایگهورهی تێدابێت 0
ههروهها ئێمهی موسڵمان خاوهنی عهقیدهیهكین كهبوارمان نادات و رازی نیه بهوهی كهگوێ رایهڵی تهنها فهرمانێك بكهین كهدژی یاساكانی ئیسلام بێت , وهههركهسێكیش رازی بوو بهحوكمی غهیری خوا ئهوه لهپێوهری ئیسلامیدا به ( بێباوهڕو ستهم كارو فاسق ) لهقهڵهم دهدرێت 0
واته : ههموو ئهو شتانهی كهئینسان كاری تێی دهكهوێت لهژیاندا لهقورئاندا باسمان كردووه , بهڵام ئینسان لهزۆربهی كارهكاندا موجادهله دهكات , یان دهفهرموێت :
( ۆنَزَّلْنَا عَڵیْكَ الْكِتَابَ تِبْێاناً لِكُلِّ شَیْء ۆهُدیً ۆرَحْمَهً ۆبُشْرَی لِلْمُسْلِمِینَ)(النحل: من اڵایه89)0
واته: ئهی محمد ( صلی الله علیه وسلم ) كتبێبێكمان بۆ ناردویته خوارهوه , كهقورئانه , لهبارهی ئهمرو شتێكهوه رۆن كردنهوهی خۆی دهربرَیووه ههروهها ئهم ههڵگری سیفهتی رێ نهوێی كردن رهحمهت و مژدهی تێدایه بۆ موسڵمانان 0
بهڵی راستیهكی ئهوسیسته كهقورئان ههموو لایهنهكانی ژیانی ئینسانی تێدا یاس كرابێت و تهنها لایهنێكی ئینسانی بیركردبێت , ئهویش بههۆی ئهوهی ئیسلام دواخهڵاتی ئاسمانی پهروهردگاره لهدوای ئیسلام نیگای خوایو پێغهمبهر رهوانه ناكرێت , كهواته دهبێت قورئان سهرجهم لایهنهكانی ژیانی ئینسانی تێدابێت تهنها لایهنێك نهمابێت كهباسی نهكردبێت , عیسی (علیه السلام ) خوای گهوره ناردی بۆ گهلی بهنی ئیسرائیل و دواپیغهمبهری ئهو گهلهبوو لهدوای موسا (علیه السلام ) ههروهها پهرتوكێكی شی بهناوی ( ئینجیلهوه ) پێبهخشرا بهڵام ئینجیل تهنها پهیوهست بوو بهو گهلهوه لهههمان كاتیشدا تهواوكهری شهریعهتی موسا بوو(علیه السلام ) جێگهی خۆیهتی كه ئینجیل ههموو لایهنهكانی ژیانی ئینسانی باس نهكردبێ چونكه بۆ گهلێكی تایبهت و كاتێكی تایبهت هات , بهڵام ئیسلام بهپێچهوانهوه بۆ سهرجهم ئادهمیزادهكانه تاڕۆژی دوایی : (إِنْ هُۆ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَاڵمِینَ)(یوسف: من اڵایه104)0